Mózgowe porażenie dziecięce


Czym jest mózgowe porażenie?

Mózgowe porażenie dziecięce (MPDZ) spowodowane jest przez niepostępujące uszkodzenie określonych obszarów mózgu, który się rozwija.

Uszkodzenie to może nastąpić jeszcze w czasie ciąży, w jej wczesnych stadiach, gdy zaczyna się kształtować centralny układ nerwowy czyli mózg i rdzeń kręgowy, a w mózgu tworzą się jego podstawowe części, albo podczas porodu, gdy dziecko przechodzi przez kanały rodne, albo w pierwszych miesiącach jego życia.

W pierwszym okresie życia dziecka najbardziej charakterystycznymi objawami MPDZ są zaburzenia ruchu lub ograniczenia zakresu ruchów malucha. Oprócz zaburzeń ruchowych istnieje jeszcze szereg objawów, wśród których:
– zaburzenia poznawcze (na przykład, brak umiejętności liczenia);
– zaburzenia sensoryczne (zaburzenie percepcji bólu);
– zaburzenia słuchu;
– zaburzenia wzroku;
– pogorszenie zdolności percepcji (na przykład, niemożność rozpoznawania barw, mimo że funkcje wzroku są normalne);
– zaburzenia emocjonalne;
– drgawki.

Ben van der Stam “Pomoc dziecku z porażeniem mózgowym. Praktyczne porady” ISBN-5-7707-8196-3 © Wydawnictwo “Misjoner”, Lwów, 1995.

Objawy mózgowego porażenia dziecięcego

Obserwacja dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym pozwala wyodrębnić kilka charakterystycznych cech, które mogą przejawiać się w różnym stopniu i różnych kombinacjach. Do takich cech zaliczane są następujące objawy:
– zaraz po urodzeniu noworodek może mieć problemy z oddychaniem;
– niemowlę może mieć problemy ze ssaniem i połykaniem; czasem problemy z karmieniem mogą mieć poważne konsekwencje (na przykład, zapalenie płuc zachłystowe, jeżeli jedzenie dostaje się do płuc przez tchawicę);
– dziecko często płacze i widać, że z nim jest „coś nie tak”. Niemowlę może być emocjonalnie obojętne lub mało aktywne, niby nie chce poznawać otaczającego go świata;
– dziecko z mózgowym porażeniem dziecięcym może mieć problemy z koordynacją ruchową, na przykład, posługuje się jedną tylko ręką (zamiast dwóch), albo nie raczkuje;
– dziecku jest trudno komunikować się z otoczeniem, ono słabo reaguje lub w ogóle nie reaguje na obecność innych ludzi, ma problemy z mówieniem;
– dziecko ma problemy z czynnościami samoobsługowymi, na przykład, nie potrafi samodzielnie jeść, dbać o siebie, samodzielnie się nie ubiera;
– rozwój przebiega wolniej niż w przypadku zdrowego dziecka w tym samym wieku.

Bardzo często zdarza się, że wykrycie mózgowego porażenia następuje po kilku miesiącach czy nawet latach życia dziecka, szczególnie jeśli chodzi o lekką postać choroby.

Ben van der Stam “Pomoc dziecku z porażeniem mózgowym. Praktyczne porady” ISBN-5-7707-8196-3 © Wydawnictwo “Misjoner”, Lwów, 1995.

Rozwój dzieci z mózgowym porażeniem

Po raz kolejny należy podkreślić, że dziecko z mózgowym porażeniem doznaje nieodwracalnego
uszkodzenia mózgu, więc jego dalszy rozwój zależy od następujących czynników:
– wielkości i lokalizacji porażenia. Czynniki te pozwalają określić stopień opóźnienia rozwoju, natomiast stopień uszkodzenia mózgu można ustalić tylko na podstawie szczegółowego badania lekarskiego;
– tego poziomu rozwoju, który zostanie osiągnięty przez dziecko pod wpływem różnych bodźców. Im więcej dziecko będzie zachęcane i popierane, tym szybciej i skuteczniej będzie ono nabierało doświadczenia uczuciowo-ruchowego;
– terapii, która jest bardzo ważna jeśli chodzi o stymulowanie rozwoju dziecka. Mimo, że nie eliminuje ona podstawowej przyczyny uszkodzenia mózgu, pozwala ona, jednak, nauczyć dziecko wykorzystywać możliwości posiadane przez jego organizm.

Ben van der Stam “Pomoc dziecku z porażeniem mózgowym. Praktyczne porady” ISBN-5-7707-8196-3 © Wydawnictwo “Misjoner”, Lwów, 1995.

Przyczyny

Z reguły uważa się, że mózgowe porażenie dziecięce może być spowodowane wieloma czynnikami, które miały miejsce przed porodem, w trakcie porodu lub zaraz po nim.

Przed porodem:
– zakażenia;
– niezgodność czynnika Rh;
– cukrzyca lub zatrucie w czasie ciąży;
– dziedziczenie;
– podwyższenie ciśnienia wewnątrzczaszkowego.

W trakcie porodu:
– brak tlenu;
– uraz porodowy.

Po urodzeniu:
– niedotlenienie narządów i tkanek.

Ben van der Stam “Pomoc dziecku z porażeniem mózgowym. Praktyczne porady” ISBN-5-7707-8196-3 © Wydawnictwo “Misjoner”, Lwów, 1995.

Objawy mózgowego porażenia dziecięcego

W trakcie badania dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym należy zwracać uwagę na objawy, które dotyczą:
– napięcia mięśniowego;
– odruchów;
– rozwoju neuropsychologicznego.

1. Napięcie mięśniowe może być:
– poniżej normy;
– w granicach normy;
– powyżej normy.
U dziecka z mózgowym porażeniem dziecięcym napięcie mięśni jest poniżej lub powyżej normy.

2. Odruchy
Odruchami nazywa się wrodzoną, automatyczną reakcję na bodziec zewnętrzny lub wewnętrzny. Niektóre odruchy występują tylko w określonych fazach rozwojowych i z biegiem czasu zanikają, inne natomiast pozostają na całe życie. U dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym odruchy te zanikają znacznie później lub pozostają na czas nieokreślony (odruchy patologiczne).

3. Rozwój
W porównaniu ze zdrowymi dziećmi rozwój dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym przebiega z opóźnieniem. Niektórych etapów rozwoju (na przykład, zdolności chodzenia) nie da się osiągnąć. W wielu wypadkach pozycja dziecka zależy od zaburzeń motoryki.

Ben van der Stam “Pomoc dziecku z porażeniem mózgowym. Praktyczne porady” ISBN-5-7707-8196-3 © Wydawnictwo “Misjoner”, Lwów, 1995.

Wtórne problemy u dzieci z zespołem MPDZ

Do wtórnych problemów zaliczane są:
– wymuszone pozycje kończyn w wyniku braku ruchu z powodu spastyczności mięśni;
– skrzywienie kręgosłupa (skolioza). W przypadku, gdy dziecko z mózgowym porażeniem dziecięcym porusza się, siedzi lub leży niesymetrycznie, zwiększa się ryzyko deformacji szkieletu;
–asymetryczne siedzenie zwiększa ryzyko zwichnięcia stawów biodrowych.

Ben van der Stam “Pomoc dziecku z porażeniem mózgowym. Praktyczne porady” ISBN-5-7707-8196-3 © Wydawnictwo “Misjoner”, Lwów, 1995.

Klasyfikacja MPDZ

Klasyfikacja MPDZ odbywa się na podstawie objawów i lokalizacji.

Objawy:
– spastyczność;
– występowanie mimowolnych ruchów, szczególnie jeśli chodzi o twarz, kończyny górne i język (atetoza);
– niepewne ruchy i chód (ataksja-zespół móżdżkowy);
– atonia mięśni.

Miejsca lokalizacji:
– połowa ciała (porażenie połowicze);
– obie połowy ciała (porażenie obustronne);
– obie ręce i nogi (porażenie czterokończynowe).

1. Spastyczność
Spastyczność charakteryzuje się nadmiernym napięciem mięśni odpowiedzialnych za zginanie i rozginanie. Dzieci, cierpiące na spastyczność mięśni, często mają problemy z utrzymaniem równowagi i koordynacją ruchów.
Nadmierne napięcie mięśniowe oraz niewystarczający zakres i różnorodność ruchów u takich dzieci często doprowadzają do powstawania przykurczy mięśni, a potem stawów, co z kolei jeszcze bardziej ogranicza zakres ruchów dziecka. W przypadku niedowładu spastycznego zawsze są reakcje mieszane polegające na nieprawidłowym napięciu mięśniowym całego ciała. Właśnie te reakcje towarzyszą każdemu świadomemu ruchowi, przeszkadzając w ten sposób jego wykonaniu. Reakcje powstają za każdym razem, gdy wykonanie ruchu wymaga wysiłku. W taki więc sposób dzieci cierpiące na spastyczność mięśni poruszają się, z reguły, wg wzorca globalnego czyli zawsze jednakowo.

2. Niekontrolowane, spontaniczne ruchy (atetoza)
Dokładnie oznacza “nieuporządkowany”. Dzieci z atetozą są stale w ruchu (szczególnie ich kończyny). Wszystkie ruchy są nierytmiczne i występują niezależnie od ich woli. Napięcie mięśniowe zmienia się przez cały czas od hipertonicznego do hipotonicznego.
Takim dzieciom jest trudno przebywać przez jakiś czas w pewnej pozycji, na przykład, utrzymywać głowę i równowagę ciała albo wziąć coś i trzymać. Problemem jest także zatrzymanie ruchu.
Nadmierna ruchliwość stawów jest zjawiskiem również bardzo rozpowszechnionym. Cierpiące na nią dzieci często mają asymetryczny toniczny odruch szyi, problemy z koncentracją oraz nadwrażliwość na bodźce.
Dzieci, posiadające takie ruchy, bardzo się ze sobą różnią. Dziecko może być wiotkie i naprężać się tylko wtedy, gdy będzie się niepokoiło lub będzie chciało coś zrobić. I na odwrót, dziecko może być napięte przez długi okres czasu, a odprężenie następuje dopiero wtedy, gdy pochyla ono głowę do przodu.
Wczesna diagnoza
Do możliwych objawów atetozy można zaliczyć problemy z karmieniem, nadmierne wydzielanie śliny oraz długie okresy nadmiernego napięcia mięśniowego.

3. Niepewne ruchy i chód (ataksja)
Są to zaburzenia koordynacji ruchowej ciała. W odróżnieniu od dzieci cierpiących na atetozę, dzieci z ataksją nie poruszają się przez cały czas, jednak ich choroba przejawia się nieprawidłowościami chodu, niezgrabnością ruchów kończyn górnych szczególnie przy próbie wykonania określonych czynności oraz zaburzeniami wykonywania szybkich ruchów naprzemiennych.
Podstawowe objawy to: drżące ręce, drżenie i ostre, bezcelowe i nieskoordynowane ruchy, zaburzenie równowagi.

4. Brak siły, wiotkość i osłabienie mięśni
Zwiotczenie mięśni u dzieci z zespołem MPDZ można rozpoznać w pierwszych latach życia. Później ten stan może przekształcić się w atetozę lub wzmożone napięcie mięśniowe.
Im dłużej dziecko będzie przebywać w tym stanie, tym gorsze mogą być jego szanse.
Dzieci z obniżonym napięciem charakteryzują się nadmiernym wyciekiem śliny z ust, jest ich trudno czymś zainteresować lub doprowadzić do wzruszenia. Niskie napięcie mięśni wokół stawów u takich dzieci doprowadza do nadmiernej ruchliwości stawów.

5. Porażenie połowicze
Jest to porażenie mięśni jednej połowy ciała. Charakteryzuje się określonym ułożeniem i ruchami kończyn górnych i dolnych (na przykład, dziecko zazwyczaj trzyma niedowładną rękę zaciśniętą w pieść, nie chwyta nią, nie potrafi przesunąć kończyny do linii środkowej). Wszystkie ruchy dziecko wykonuje przy udziale zdrowej połowy ciała obracając się zawsze w stronę niedowładu.
Inne objawy:
– napięcie mięśni porażonej strony wzrasta w trakcie wykonywania czynności;
– pojawiają się reakcje mieszane (napięcie po stronie porażonej wzrasta wraz z ruchem zdrowej kończyny górnej czy dolnej);
– niedowidzenie połowicze (mózg nie reaguje na bodźce wzrokowe, mimo że oczy funkcjonują normalnie);
– zaburzenia wzrostu i zaburzenia krążenia w porażonej połowie ciała;
– problemy z mówieniem, trudności behawioralne, nietypowy rozwój umysłowy.
Wczesna diagnoza
Rozpoznawane jest, z reguły, w wieku czterech miesięcy. Matka, obserwując dziecko, może zwrócić uwagę na to, że ono zawsze chwyta coś jedną i tą samą ręką (porównując z normalnym rozwojem dziecka należy zaznaczyć, że opanowanie umiejętności posługiwania się kończynami lub innymi narządami następuje, gdy dziecko ma kilka lat).

6. Diplegia – obustronne porażenie kurczowe
– niedowład kurczowy wyrażony jest bardziej w kończynach dolnych niż górnych. Zdolność do ustawienia się głowy w pozycji antygrawitacyjnej rozwija się zazwyczaj bez większych opóźnień, rozwój umysłowy w większości także mieści się w granicach normy. Napięcie mięśniowe kończyn dolnych waha się od nadmiernego do napięcia w granicach normy; wykonywaniu ruchów kończynami górnymi towarzyszą reakcje mieszane kończyn dolnych (w mniejszym stopniu – na odwrót);
– wykonywanie pojedynczych ruchów kończynami dolnymi wobec tułowia jest utrudnione (dziecko siedzi z tułowiem wygiętym łukowato, musi podpierać się kończynami górnymi), wykonywanie ruchów lokomocyjnych jest także utrudnione, dziecku łatwiej jest biec niż iść powoli;
– obserwuje się wielkie zgięcie kończyn w stawach kolanowych i łokciowych, skłonność do jednoczesnego zginania kończyn górnych, tułowia i pochylania głowy.
Wczesna diagnoza
Objawy dyplegii w początkowym okresie życia są trudne do dostrzeżenia, dlatego rozpoznanie rzadko jest stawiane przed 9 miesiącem życia. W tym wieku dzieci mają już wiele patologicznych nawyków.

7. Porażenie czterokończynowe
Obejmuje całe ciało, przy czym połowy ciała mogą być dotknięte chorobą w różny sposób. Może to prowadzić do pewnej asymetrii pozycji i ruchów. U dzieci cierpiących na tę postać choroby trudności sprawia utrzymanie głowy w pozycji pionowej, u nich często występują problemy z mówieniem i koordynacją.
Inne objawy:
– podczas wysiłku fizycznego napięcie mięśniowe waha się od nadmiernego do napięcia w granicach normy albo jest nadmierne w stanie spoczynku;
– może występować różnica napięcia mięśniowego pomiędzy prawą a lewą połową ciała;
– w przypadku asymetrii zwiększa się prawdopodobieństwo zwichnięcia stawów biodrowych i skoliozy kręgosłupa;
– stereotypowe ruchy i postawy ciała;
– mała liczba ogólna ruchów;
– reakcje mieszane.
Wczesna diagnoza
Takie dzieci często mają problemy z przyjmowaniem pokarmów, szczególnie w pierwszym roku życia. Dla nich charakterystyczna jest mała liczba ogólna ruchów. Ze względu na nadmierne napięcie mięśniowe, opieka nad takimi dziećmi jest bardzo trudna.

Ben van der Stam “Pomoc dziecku z porażeniem mózgowym. Praktyczne porady” ISBN-5-7707-8196-3 © Wydawnictwo “Misjoner”, Lwów, 1995.

Zasady leczenia mózgowego porażenia dziecięcego

Jak już wspominano wcześniej, porażenie mózgowe jest wynikiem uszkodzenia, więc stosowanie terapii pozwala zmniejszyć skutki porażenia mózgowego.
Robi się to poprzez:
1) regulację napięcia mięśniowego i ułatwienie aktywności ruchowej;
2) ogólne wsparcie rozwoju;
3) zmniejszenie problemów towarzyszących.

Kilka krótkich porad dla rodziców:
– jest bardzo ważne, aby zajęcia i ćwiczenia zawsze podobały się zarówno dziecku, jak i osobom zaangażowanym w ten proces;
– należy stosować różne praktyki;
– należy jak najwięcej rozmawiać z dzieckiem, uczyć je, udzielać mu rad;
– należy ukierunkowywać te ruchy dziecka, których ono nie potrafi robić samodzielnie;
– zaczynać od tych ćwiczeń, które dziecko potrafi zrobić samodzielnie oraz zachęcać je robić zawsze trochę więcej;
– dziecko również się uczy, gdy obserwuje zachowanie i czynności innych;
– należy nabrać się cierpliwości, bez względu na to ile czasu to zajmie.

Ben van der Stam “Pomoc dziecku z porażeniem mózgowym. Praktyczne porady” ISBN-5-7707-8196-3 © Wydawnictwo “Misjoner”, Lwów, 1995.